Tarımda Sermaye Büyürken Derinleşen Çaresizlik

(Nijerya Şeker Sektöründen Bir Bakış ve Gelecek Senaryoları)

Dünya genelinde gıda ve sanayi yatırımları devasa rakamlara ulaşırken, bu yatırımların mutfağında yer alan tarım işçilerinin durumu ekonomi ve politik tartışmaların odak noktası olmaya devam ediyor.

Son dönemde Afrika’nın en büyük ekonomilerinden Nijerya’da yaşanan sermaye hareketleri, sanayileşme hamleleri ile kırsaldaki emeğin sömürüsü arasındaki çelişkiyi net bir şekilde gözler önüne seriyor.

Hammadde Denklemi

Nijerya’nın en büyük şeker üreticilerinden Dangote Sugar Refinery’nin kapasitesini büyütmek amacıyla yaklaşık 368 milyon dolarlık dev bir sermaye artırımına gitmesi, bölgedeki sanayi ölçeğinin ulaştığı büyüklüğü gösteriyor.

Ancak bu dev tesislerin çarklarının dönmesi, doğrudan hammadde tedarikine bağlıdır.

Nijerya yönetimi ve şirketler, yıllarca Brezilya gibi ülkelerden yapılan ham şeker ithalatına olan bağımlılığı azaltmak için “Ulusal Şeker Master Planı” çerçevesinde yatırımları yerel tarıma yönlendirmiş durumdadır.

Bu strateji doğrultusunda, Nijerya’nın Adamawa ve Taraba gibi eyaletlerde yüz binlerce hektarlık dev şeker kamışı tarlaları kurulmuştur. Dolayısıyla fabrikaya giren hammaddenin kaynağı, ülke içindeki bu devasa monokültür tarlalardır.

Kırsalda Emeğin Fiyatı

Sermaye yatırımlarının artması, tarladaki beden gücü ihtiyacını da doğrudan tırmandırmaktadır. Ancak milyon dolarlık yatırımlara tezat olarak, hammaddeyi üreten mevsimlik tarım işçilerinin çalışma koşulları oldukça ağırdı.

Şeker kamışı tarlalarında çalışan işçiler genellikle sabit bir aylık maaşla değil, topladıkları veya kestikleri ürünün tonajına göre ödeme alır. Bu sistemde bir işçinin 2026 yılında günlük kazancı ortalama 2 ila 5 dolar seviyesinde kalmaktadır.

Kavurucu sıcak altında günde 10-12 saati bulan fiziksel yükün yanında; sigorta, sağlık hakkı, emeklilik imkânı veya iş güvenliği donanımları neredeyse hiç bulunmamaktadır.

Hukuki açıdan resmi bir kölelik statüsü tanımlanmamış olsa da, uluslararası sivil toplum kuruluşları ve çalışma ekonomistleri bu tabloyu “çağdaş kölelik” veya “ağır sömürü” olarak nitelendirmektedir.

Şehre Göçü Engelleyen Örtülü Sistem

Peki, bu kadar düşük ücretler ve zorlu koşullar karşısında işçiler neden şehre göç etmemekte, tarlada çalışmaya devam etmektedir?

Burada insanları tarlada tutan mekanizma doğrudan silahlı bir tehdit ya da fiziksel zorbalık değil. İncelikle işlenen sistemik çaresizlik ve ekonomik baskı mekanizmalarıdır.

Lagos veya Kano gibi büyük merkezlerdeki yüksek işsizlik oranları, vasıfsız kırsal nüfus için şehri bir kaçış rotası olmaktan çıkarır. Şehirde barınma imkânı dahi bulamayıp tam bir sefalete düşme riski karşısında tarladaki düşük ücret, en azından günlük gıda ihtiyacını karşılayan zorunlu bir sığınak haline gelir.

Aracı çavuşlar veya dayıbaşılar, sezon öncesinde yoksul ailelere avans para sağlar. İşçiler sezon boyunca bu borcu ödemek üzere taahhüt altına girer. Sezon sonunda barınma ve beslenme masrafları ücretten düşüldüğünde işçinin elinde neredeyse hiç para kalmaz ve bir sonraki sezona yine borçlu girilir.

Dev endüstriyel tarım projeleri için yapılan arazi tahsisleri, küçük aile çiftçiliğini bitirme noktasına getiriyor. Kendi toprağını kaybeden veya endüstriyel ölçekle rekabet edemeyen köylüler için söz konusu tarlalarda işçileşmekten başka bir hayat seçeneği kalmaz.

Kırsal alandaki yerel liderler, büyük toprak sahipleri ve ticari aktörler arasındaki güç birliği, topraksız köylülerin yerel ekosisteme bağımlılığını artırır.

Bu ağın dışına çıkmak, toplumsal ve ekonomik dayanışma mekanizmalarının tamamını kaybetmek anlamına gelir.

Gelecek Senaryoları

Nijerya’nın tarım sektöründeki yapısal kilitlenme sürdürülebilir değildir.

Önümüzdeki 10 ila 20 yıllık periyotta, bu sermaye birikim modeli ve sosyal çaresizlik denklemi Nijerya’da çok ciddi kırılmalara gebedir.

Ekonomik kıskaç ve gıda enflasyonu birleştiğinde, geleneksel borç tuzağı artık kitleleri dizginlemeye yetmeyecektir.

Önümüzdeki dönemde şeker kamışı havzalarında örgütlenmemiş ancak şiddetli kırsal işçi ayaklanmaları ve sabotaj hareketleri kaçınılmaz hale gelecektir.

Şirketler, devlet kolluk kuvvetlerinin yetersiz kaldığı noktalarda kendi özel paramiliter güvenlik ordularını kurarak tarlaları birer “özel güvenlikli bölgeye” dönüştürecek; tarımsal üretim tamamen askeri disiplin altına alınacaktır.

İşçi huzursuzlukları arttıkça ve otonom hasat makinelerinin maliyeti düştükçe, dev şirketler tarlalardan insan gücünü aniden çekecektir. Ancak bu durum işçileri özgürleştirmeyecek, aksine daha büyük bir felakete yol açacaktır.

Tarlalarda çalışmasına bile gerek kalmayan yüz binlerce topraksız ve vasıfsız kitle, “gereksiz nüfus” haline gelerek kendi topraklarından tamamen sürülecektir.

Bu durum, Afrika içi yeni bir insani kriz ve toplu kıtasal göç dalgalarını tetikleyecektir.

Nijerya gibi devletler, borç krizleri ve ekonomik çöküşler karşısında kamu egemenliğini adım adım dev şirketlere devredecektir.

Şeker ve gıda devleri, sadece tarım arazilerini değil; o bölgelerin idari, hukuki ve güvenlik kontrolünü tamamen üstlenerek kendi eyalet benzeri “Şirket Bölgelerini” kuracaktır.

Bu bölgelerde ulusal iş hukuku tamamen askıya alınacak, şirket kuralları geçerli tek yasa haline gelecektir.

Sonuç

Sonuç olarak; Afrika şeker sektöründe gözlemlenen finansal yatırımlar, sadece bir sanayi başarısı değil, insan gücünün sınırlarına dayanan yeni bir ekonomik modelin habercisidir.

Şirketlerin kârlılığı artarken, tarladaki işçilerin payına düşen örtülü kıskaç, yakın gelecekte radikal toplumsal patlamalara ya da insansızlaştırılmış, tamamen şirketleşmiş yeni bir kölelik düzenine evrilme potansiyeli taşımaktadır.

Nijerya’nın yapısı incelendiğinde, bunların hiçbirinin bir ütopya olmadığı anlaşılacaktır.

Şeker kamışı örneğini referans alarak bölgede tarımsal yatırım stratejisi oluşturmak, yabancı yatırımcılara önemli faydalar sağlayacaktır.

Vedat ÖZKAN

Yazar, Araştırmacı ve Öngörü Uzmanı

Yazar Vedat ÖZKAN‘ın Önceki Yazıları

Afrika’da ‘’Vatana İhanet’’ Modası Okumak İçin  


Güney Afrika’nın Yeni Damarları: Altyapı, Enerji ve Ticaret Koridorları Okumak İçin  


Sahra Altı Afrika’nın Yoksulluğu & Yatırım Stratejisi Okumak İçin  


Sahra Altı Afrika’nın Anlatılmayan Havacılık Sektörü Okumak İçin


Sahra Altı Afrika Yeniden Paylaşılıyor Okumak İçin  


Çin’in Afrika’daki Varlığı ve Nijer Örneği Okumak İçin  



Afrika Yatırım Stratejisi Okumak İçin  


Afrı̇ka’da İş Bağlamak İçı̇n Kullanılan Klası̇k Yöntemler Tarı̇he Karışıyor!… Okumak İçin  



Nijerya Yatırımları ve Türkiye Denklemi Okumak İçin  

Afrika’daki Masun Yağışların Bilinmeyenleri! Okumak İçin 

Vietnam ve Filipinler’den İnşaat İşçisi mi Geliyor? Okumak İçin

Masonluk: İstanbul’daki Afrikalı Kardeşler Okumak İçin

Brezilya’nın Afrika’daki Varlığı Okumak İçin

Angola’nın Çin Ziyareti ve Türkiye Angola’yı Neden Önemsemeli? Okumak İçin